«Сув дипломатияси»нинг бадали

Эмомали Раҳмон Роғун ГЭСи қурилишида

2026 йил 25 май куни Душанбеда бир вақтнинг ўзида иккита воқеа содир бўлди, улар расмий хабарларда ягона занжирнинг бир бўлагидек кўзга ташланди: Тожикистон президенти Эмомали Раҳмон иқлим кун тартиби ва минтақавий ҳамкорликка қўшган ҳиссаси учун Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Тинчлик Университети (UPEACE) томонидан эътироф сертификатини олди ва мамлакат пойтахтида БМТга аъзо давлатлардан 2500 дан ортиқ делегатлар иштирок этган «Сув ​​барқарор ривожланиш учун, 2018–2028» ўн йиллик ҳаракатлари бўйича 4-халқаро конференция очилди. Иккала тадбир ҳам Тожикистоннинг «сув дипломатияси» да минтақавий етакчи сифатидаги обрўсини мустаҳкамлади. Шу билан бирга, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ташкилотлари ва мустақил экспертлар ушбу обрўга жиддий шубҳа туғдирадиган таҳдидларни ҳужжатлаштиришда давом этмоқдалар.

Аввало, президент Раҳмонга айнан нима тақдим этилганини тушуниш лозим. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Тинчлик Университети (UPEACE) — Коста-Рикада жойлашган муассаса бўлиб, 1980 йили БМТ Бош Ассамблеяси резолюцияси билан ташкил этилган. БМТ мандатига қарамай, у мустақил академик муассаса бўлиб, норматив ёки назорат ваколатларига эга ҳукуматлараро орган эмас. Сертификат UPEACE ректори Франсиско Рожас Аравенанинг 2026 йил 19 майдаги буйруғи билан тасдиқланган ва университетнинг доимий вакили, элчи Дэвид Фернандес Пуяна томонидан тақдим этилган — асосан бу битта шахс, академик муассаса ректорининг қарори ҳисобланади. На БМТ котибияти, на Бош Ассамблея, на БМТнинг тегишли агентликлари мукофот топширишда иштирок этмаган.

Тожикистон расмий оммавий ахборот воситалари томонидан фаол қўлланилаётган «БМТ Тинчлик университети сертификати» ибораси бутун БМТ тизими томонидан Тожикистон президентининг жасорати эътироф этилаётгандек чалғитувчи таассурот қолдиради.

«Ховар» ахборот агентлигининг расмий баёнотига кўра, Раҳмоннинг аниқ ютуқлари орасида 2025 йил март ойида Тожикистон, Қирғизистон ва Ўзбекистон чегара ўтиш пункти бўйича келишув имзоланиши, Абадий дўстлик тўғрисидаги Хўжанд декларацияси қабул қилиниши, музликлар ва чучук сув ресурсларини сақлаб қолиш бўйича ташаббусларни илгари суриш ва «Сув ​​барқарор ривожланиш учун» халқаро ҳаракатлар ўн йиллигини амалга оширишда фаол иштироки ўрин олган. Чегара масаласининг ҳал қилиниши, шубҳасиз, минтақадаги узоқ вақтдан бери мавжуд бўлган кескинлик нуқтасини ҳал қилган ижобий ютуқдир. Бироқ, бу дипломатик муваффақиятга экологик ўлчовни боғлаш ва ундан «иқлим етакчиси» имиджини шакллантириш йўлида фойдаланиш фактларни батафсил текширишни талаб қилади.

Тожикистон билан боғлиқ бўлган асосий экологик хавф Амударёнинг ирмоғи бўлган Вахш дарёсида Роғун гидроэлектростанциясининг қурилишидир. Лойиҳанинг қиймати 6,4 миллиард долларга баҳоланмоқда ва молиялаштириш Жаҳон банки бошчилигидаги ўнта халқаро молия институтларидан иборат консорциум томонидан таъминланмоқда. Роғун дунёдаги энг баланд тўғон бўлиши режалаштирилган бўлиб, у Тожикистоннинг энергия мустақиллиги ва экспорти салоҳиятини мустаҳкамлайди. Муаммо шундаки, Вахш дарёси Панж дарёси билан биргаликда Марказий Осиёнинг асосий сув йўли бўлган Амударёни ташкил қилади, Ўзбекистон ва Туркманистондаги ўн миллионлаб одамларни суғориш ва сув билан таъминлаш масалалари айнан шу дарёга боғлиқ.

2025 йил февраль ойида Амударёнинг қуйи оқимида яшовчи Ўзбекистон ва Туркманистоннинг икки фуқароси Қозоғистоннинг «Чегара билмас дарёлар» (Rivers without Boundaries) экологик коалицияси кўмагида Жаҳон банки инспекция кенгашига расмий шикоят билан мурожаат қилишди. Кенгаш уни 2025 йил апрель ойида инспекция сўрови сифатида рўйхатдан ўтказди (175-сонли иш). Шикоятчилар Жаҳон банки директорлар кенгашининг қурилишни молиялаштириш тўғрисидаги қарори Амударё ҳавзасига ҳақиқий трансчегаравий хавфлар ва кумулятиф таъсирларни акс эттирмаган ва эскирган Атроф-муҳит ва ижтимоий таъсирни баҳолашга (АИТБ) асосланганини даъво қилишган.

2025 йил июнь ойида Тожикистонга дастлабки кўриб чиқиш ва инспекция ташрифидан сўнг, инспекция кенгаши зарар етказишнинг «жуда юқори эҳтимоли» ни аниқлаб, тўлиқ кўламли текширув ўтказишни тавсия қилди. Бироқ, Жаҳон банки директорлар кенгаши 2025 йил ноябрь ойида ушбу тавсияни рад этди ва фақат қабул қилувчи мамлакат — Тожикистон фуқаролари шикоят қилиш ҳуқуқига эга эканлиги ҳақидаги расмий қоидага асосланди. «Чегара билмас дарёлар» коалицияси бу қарорни жиддий трансчегаравий таъсирлар учун жавобгарликдан қочишга уриниш сифатида кўрди, шунингдек, Ўзбекистон аҳолисининг худди шу лойиҳа бўйича шунга ўхшаш шикоятлари илгари кўриб чиқиш учун қабул қилингани сабабли (2010 йилгача).

Техник хавф параметрлари аниқ ва мустақил манбалар томонидан тасдиқланган. Жаҳон банкининг ўзига кўра, фақат Роғун сув омборини тўлдириш жараёнида (бу камида 15 йил давом этади), Амударёнинг Орол денгизига оқими йилига 0,8-1,2 куб километрга камаяди — бу дельтага ҳозирги оқимнинг камида 25% ни ташкил қилади. Ушбу сценарий бўйича, қуйи оқимнинг катта қисмига таъсир кўрсатаётган чўлланиш ва тупроқларнинг шўрланиши муқаррар равишда ёмонлашади. Турли ҳисоб-китобларга кўра, қишлоқ хўжалиги дарё оқимига жуда боғлиқ бўлган Ўзбекистон ва Туркманистоннинг суғориладиган ерларида яшовчи 8-10 миллион киши бевосита таъсир доирасида қолиб кетади.

2026 йил февраль ойида «Чегара билмас дарёлар» коалицияси «Кўзларни катта юмиб: Роғун ГЭСининг трансчегаравий ва кумулятиф таъсирини эътиборсиз қолдириш» номли ҳисоботини эълон қилди. Муаллифлар тўғон хавфини баҳолаш ишлари 2014 йилдаги эскирган маълумотларга ва на иқлим ўзгариши динамикасини, на ҳавзанинг ҳақиқий гидрологик режимини ҳисобга олмайдиган статик сценарийларга асосланган деган хулосага келишган. Муҳим ташқи омил — Афғонистондаги ҚЎш-Тепа каналининг қурилиши, 2028 йилга келиб Амударёдан йилига 10 куб километргача сувни (ўртача йиллик оқимнинг тахминан учдан бир қисмини) йўналтиришга қодир ушбу лойига АИТБ томонидан умуман кўриб чиқилмаган. Шу билан бирга, Роғун сув омбори ва афғон канали ҳавзанинг сув балансига таъсири бу омилларнинг бирортасидан тубдан фарқ қилиши мумкин. Ҳисоботнинг яна бир хулосаси шундаки, Роғун сув омборининг ишга туширилиши Вахш дарёси гидроэлектр станциясининг мавжуд оқимини тартибга солиш режимини 60-100 йилга узайтиради ва шу билан бирга қуйи оқимдаги экотизимлар деградациясини шунча вақтга узайтиради.

Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бўйича мутахассислар, айниқса, Тожикистонда Вахш, Панж ва Кофирниган дарёлари орасида жойлашган «Йўлбарс жарлиги» қўриқхонасининг тақдиридан хавотирда. 2023 йил сентябрь ойида қўриқхонанинг тўқай ўрмонлари «ажойиб экологик ва биологик жараёнлари» туфайли ЮНЕСКОнинг Жаҳон мероси рўйхатига киритилган. Ҳимояланган турлар қаторига Қизил китобга киритилган Бухоро кийиги, жайрон ва чизиқли сиртлон киради, шунингдек, йўқолиш хавфи остида қолган Амударё белкуракбурунли балиғи киради. Роғун ГЭСи натижасида гидрологик режимдаги ўзгаришлар ЮНЕСКО томонидан улкан универсал қийматга эга жойлар сифатида тан олинган сув тошқини ва ботқоқлик экотизимларини аниқ йўқ қилиши мумкин.

«Чегара билмас дарёлар» ҳисоботида АИТБ қуруқ даврларда ушбу муҳим ҳудудларга кафолатланган экологик чиқиндилар учун аниқ механизмларни кўрсатмагани, бу эса ботқоқликлар бўйича Рамсар конвенциясининг табиатни муҳофаза қилиш тамойилларига тўғридан-тўғри зид экани таъкидланган.

Чегаралараро экологик зарарнинг параллел ва кам эълон қилинган, аммо бундан ҳам кам бўлмаган реал манбаси — Тожикистон алюминий компанияси (ТАЛCО) бўлиб, унинг эритиш заводи 1975 йили Ўзбекистон чегарасидан 18 километр узоқликда, Турсунзодада қурилган. 2011 йили Ўзбекистон Экологик ҳаракати томонидан БМТ Бош Ассамблеясига тақдим этилган маълумотларга кўра (757 000 дан ортиқ имзо билан), ТАЛCО ҳар йили атмосферага тахминан 22 000 тонна ифлослантирувчи моддаларни, жумладан, тахминан 120 тонна водород фторидини чиқаради. Ўзбекистон Олий Мажлиси маълумотларига кўра, минтақадаги шамол шундайки, кунига 18-19 соат давомида чиқиндилар шимол ва шимоли-шарққа — Сариосиё, Денов ва Сурхондарё вилоятининг бошқа туманларига йўналтирилади. Тўғридан-тўғри зарар кўрган ҳудудда Ўзбекистоннинг 1,1 миллиондан ортиқ аҳолиси яшайди. Мамлакат парламенти сутда фторид миқдорининг меъёрдан 9-13 баравар, гўштда 10,9 фоизга ошганини, шунингдек, чегара ҳудудларида эндокрин ва таянч-ҳаракат тизими касалликлари, флюороз ва саратон касаллигининг кўпайганини қайд этган. Тожикистон томони бу даъволарни сиёсий сабабларга кўра доимий равишда рад етиб келмоқда.

Ушбу ҳужжатлаштирилган фактлар фонида, UPEACEнинг Эмомали Раҳмонга «иқлим ўзгаришига чидамлиликни кучайтириш» ва «экотизимларни ҳимоя қилиш» учун махсус сертификат бериш тўғрисидаги қарори тушунтиришни талаб қиладиган аномалия ҳолат ҳисобланади.

Жаҳон банки инспекцияси Душанбенинг флагман лойиҳасидан келиб чиқадиган экологик зарарни текширишни расман тавсия қилган бир пайтда, БМТга қарашли университет Раҳмонга «табиат жонкуяри» рамзий мақомини бермоқда. Бу шунчаки истеҳзо эмас: бундай эътироф Тожикистон Жаҳон банки билан музокараларда, қўшни давлатлар билан мулоқотда ва халқаро сув форумларида фойдаланиши мумкин бўлган қўшимча дипломатик таъсирни яратади — айнан Роғун лойиҳасига қарши танқидни блокировка қилиш ёки обрўсизлантириш учун.

Шу куни очилган Душанбе сув жараёнининг тўртинчи халқаро конференцияси мукофотлаш маросими учун идеал халқаро муҳитни яратди. 2500 делегатнинг иштироки, юқори даражадаги пленар сессиялар, «Сув ​​ва сунъий интеллект», «Аёллар ва сув» форумлари ва «Тожикистоннинг сув салоҳияти» намойиши мамлакатнинг глобал сув мунозарасининг интеллектуал маркази сифатидаги обрўсини шакллантирди.

Тожикистон ҳақиқатан ҳам ноёб чучук сув захираларига эга: Марказий Осиё сув ресурсларининг тахминан 60% унинг ҳудудида жойлашган ва мамлакат объектив равишда минтақанинг сув ва энергетика балансида етакчи ўйинчи ҳисобланади. Айнан шу географик жойлашув Душанбенинг экологик мажбуриятларини янада муҳим қилади — ва улар оқимларни бошқариш амалиётига зид бўлганда айниқса оғриқли бўлади.

Бу фактлар биргаликда барча иштирокчилар учун ноқулай хулосани чиқаришга имкон беради. Тожикистон ўзининг халқаро мақомини мустаҳкамлаш учун «барқарор ривожланиш» ва «сув дипломатияси» тилидан фаол ва муваффақиятли фойдаланади — ва бу қисман асосли: Душанбе ҳақиқатан ҳам музликларни сақлаш каби бир қатор муҳим иқлим ташаббусларини илгари сурмоқда. Бироқ, мамлакатнинг асосий инфратузилма лойиҳаси бўлган Роғун ГЭСи Амударёнинг қуйи оқимидаги экотизимлар ва миллионлаб одамлар учун ҳақиқий, ҳужжатлаштирилган хавфларни келтириб чиқаради, бу расмий таъсирни баҳолашлар мунтазам равишда аҳамиятсиз ёки эътиборсиз қолиб кетиши мумкин бўлган хавфдир.

Шу билан бирга, халқаро институтлар институционал номувофиқликни намойиш этишмоқда: Жаҳон банки лойиҳани молиялаштиради ва шу билан бирга ўз назорат органининг текширув ўтказиш бўйича тавсиясини рад этади, UPEACE эса охир-оқибат академик эътирофдан кўра дипломатик восита сифатида хизмат қиладиган рамзий сертификатларни беради.

Амударёнинг қуйи оқимидаги аҳоли — ўз далалари ва қудуқларига қайнча сув етиб келишига умидвор одамлар эса — сертификатлар ва декларациялар алмашуви тизими доирасидан ташқарида қолиб кетган, гарчи экологик фалокат ёқасига келиб қолмаган бўлмасаларда, жиддий экологик хавфлар зонасида қолиб кетишмоқда.