Юлий Юсупов. anhor.uz сайти фотосурати
Ўзбекистонлик иқтисодчи Юлий Юсупов 26 май куни Ўзбекистон президенти томонидан тасдиқланган янги солиқ ислоҳотини «айланма солиқнинг тўлиқ устунлиги»га чекиниш деб атади ва айланма солиқнинг ўзини «давлат молиясидаги энг даҳшатли ихтиро» деб таърифлади. Эксперт бу ҳақда Anhor.uz сайтида таклифлар тақдим этилган куни Шавкат Мирзиёев томонидан имзоланган фармоннинг танқидий таҳлилига бағишланган мақоласида айтиб ўтди.
Юсупов ҳужжатни қабул қилиш тартибига эътибор қаратади. Унинг таъкидлашича, у бундай муҳим қарорлар жамоатчилик муҳокамасисиз, «деярли бир кунда» қабул қилинганини эслай олмайди. Унинг сўзларига кўра, бир қатор қарорлар президент ваколатлари доирасидан ташқарига чиқади ва парламент тасдиқлашини талаб қилади, аммо иқтисодчи парламент «эътироз билдирмаслигига» ишонади.
Экспертнинг асосий танқиди — овқатланиш, савдо ва хизмат кўрсатиш учун қўшилган қиймат солиғини (ҚҚС) тўлашнинг соддалаштирилган тартибини жорий этиш масаласига йўналтирилди. Тадбиркорлар ҚҚСни 6% миқдорида тўлашлари ва корпоратив даромад солиғидан озод бўлишлари мумкин бўлади. Бироқ, ушбу солиқни тўловчи илгари тўланган ҚҚСни ҳисобга олмайди, лекин унинг тўланган солиғи қиймат занжирининг кейинги бўғини томонидан қопланади.
«Моҳиятан, бу айланма солиғи, чунки бу соҳалардаги корхоналар учун кўп ҳолларда занжирнинг давоми бўлмайди», — деб ёзади Юсупов.
Унинг фикрича, умумий режимга ўтиш чегарасининг беш баравар оширилишини ҳисобга олсак (5 миллиард сўмгача, 416 600 долларга тенг),
Ўзбекистон айланма солиғининг тўлиқ устунлигига, яъни 2019 йилги ислоҳотдан олдинги ҳолатга қайтади.
Иқтисодчининг фикрича, айланма солиғи узоқ қиймат занжирлари ривожланишига тўсқинлик қилади, чунки маҳсулот таннархи ҳар бир босқичда янгидан солиққа тортилади ва занжир охирига келиб (агар у узун бўлса) маҳсулот жуда қиммат бўлиб кетади ва рақобатбардош бўлолмайди. Бундан ташқари, «соддалаштирилган ҚҚС»га ўтиш рўйхатига товарлар савдосини киритиш охирги истеъмол товарлари учун ҚҚС тўлов занжири қийматини сезиларли даражада пасайтиради.
«Энди чегирмага солинмайдиган ҚҚСни тўлаш фойдасиз. ҚҚС тўловчи бўлмаганлар (ва фойда солиғини тўламаганлар) тўловчиларга нисбатан устунликка эга бўладилар, бу эса кўплаб корхоналарни аллақачон обрўсизлантирилган солиқдан қочишга ундайди», — дея прогноз қилади иқтисодчи.
Бундан ташқари, соддалаштирилган ҚҚСга ўтиш давлат улуши 50% дан ортиқ бўлган корхоналар ва «йирик солиқ тўловчилар» учун тақиқланган, буни Юсупов «Бўлиб ташланг! Йирик солиқ тўловчилардан бўлманг ва ҚҚСга яқинлашманг» деган чақириққа тенглаштиради.
Иқтисодчи баъзи янги қоидаларни ижобий баҳолади. Хусусан, у 2019 йилда белгиланган 1 миллиард сўм (83 300 доллар) чегараси инфляция туфайли оширилиши кераклигига қўшилади. Бироқ, унинг фикрича, ўтиш билан боғлиқ муаммо паст чегарада эмас, балки режимлар ўртасидаги солиқ юкидаги тафовутда ва ҚҚС «Ўзбекистонда бизнесни ўлдириш учун таёқ сифатида» ишлатилаётганидадир. Иқтисодчи ушбу «қонунсизлик»нинг у ўзига хос воситаларни санаб ўтади: ҚҚС тўловчиси сертификатларининг бекор қилиниши, «светофорлар», ҚҚСни қайтариш ва кешбэкни олишдаги қийинчиликлар ва солиқ текширувлари.
Юсупов меҳмонхоналар ва ресторанларга алкогол ва сигаретларни нақд пулга сотишга рухсат берилишини, шунингдек, ҚҚС тўловчиси сертификатларини вақтинча тўхтатиб туриш амалиётининг бекор қилинишини олқишлади. Иқтисодчи бу воситани «энг ғалати, конституцияга зид ва бемаъни чоралардан бири» деб атади.
Юсупов салбий ҚҚС фарқларини автоматик равишда қайтариш ғоясига шубҳа билан қарайди ва муаммо йиллар давомида «ҳукуматимиз пулни қайтаришни ёқтирмагани учун» ҳал қилинмаётганини таъкидлайди.
Унинг фикрича, ислоҳотнинг асосий муаммоси унинг мазмунида эмас, балки жамоатчилик ёки экспертлар муҳокамасисиз, ёпиқ эшиклар ортида, бир кунда қабул қилинганидадир. «Бу иқтисодиёт ва бизнес учун жуда ёмон белгидир», деб хулоса қилади иқтисодчи.
