Тонгги тароват ўлкасидаги саммит

Қирғизистон президенти матбуот хизмати фотосурати

16 сентябрь куни Сеулда тарихда биринчи марта «Марказий Осиё — Корея» саммити бўлиб ўтди. Унда Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон, Ўзбекистон ва Жанубий Корея президентлари иштирок этди. Саммит доирасидаги тадбирлар дастури жуда сермазмун бўлди: икки томонлама учрашувлар, кенгайтирилган таркибдаги музокаралар, бизнес-форумлар, идоралараро йиғилишлар ва бошқа тадбирлар ўтказилди. Саноат, савдо, инвестициялар ва иқтисодиётнинг турли тармоқларидаги ҳамкорлик масалалари муҳокама қилинди. Муҳокамаларда муҳим минераллар, «яшил» энергетика, юқори технологиялардан, жумладан сунъий интеллектдан (СИ) фойдаланиш соҳаларидаги ҳамкорлик алоҳида ўрин тутди. C5+1 саммитида яна қандай масалалар муҳокама қилингани ҳақида — «Фарғона» материалида ўқинг.

Қозоғистон

Мамлакат президенти Қосим-Жомарт Тўқаев Жанубий Корея замонавий дунёда миллий юксалишнинг энг илҳомлантирувчи намунаси бўлганини таъкидлади. Зеро, таълим, инновациялар ва инсон капиталига эътибор қаратиш орқали ушбу давлат қисқа вақт ичида дунёнинг етакчи технологик давлатлари қаторига киришга муваффақ бўлди.

Шундан сўнг Марказий Осиё республикаси раҳбари алоҳида эътибор қаратиш лозим бўлган бир нечта ҳамкорлик йўналишларини санаб ўтди. Хусусан, гап савдо-иқтисодий алоқалар ҳақида борди. Сиёсатчининг сўзларига кўра, ўтган йили Марказий Осиё ва Корея ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми 10 миллиард доллардан ошган. Бунда кўрсаткичнинг қарийб ярми Қозоғистон ҳиссасига тўғри келади. Бироқ ўсиш суръати жадаллашмоқда: жорий ташриф доирасида 19 миллиард долларлик тижорат шартномалари имзоланди.

Тўқаев Қозоғистон кореялик инвесторлар ва компаниялар учун қулай шароитлар яратишни давом эттиришини билдирди. Шу мақсадда, масалан, Altyn Visa дастури ишга туширилган.

Президент Марказий Осиё республикалари ва Корея саноат вазирларининг биринчи учрашуви муҳим аҳамиятга эга эканини қайд этди. Мазкур мавзуни давом эттирган ҳолда, 5С+1 форматида Саноат ва технологик ривожланиш ҳамкорлигини йўлга қўйиш, ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш, технологиялар трансфери, минтақавий кооперация ва тайёр маҳсулот экспортига урғу берган ҳолда қўшма флагман лойиҳалар портфелини шакллантириш ғояси илгари сурилди.

Устувор йўналишлар қаторида логистика ҳам тилга олинди. Хусусан, транзит ташувлар ҳажмини ошириш ва Транскаспий халқаро транспорт йўлагидан кенг кўламда фойдаланиш масалаларига эътибор қаратилди.

Қозоғистон раҳбари кореялик ҳамкорларни нефть-газ соҳасида қўшма корхоналар ташкил этишга таклиф қилди. Шунингдек, айни пайтда Шарқий Қозоғистон вилоятида «Яшил энергетика мажмуаси»ни ташкил этиш ташаббуси муҳокама қилинаётганини маълум қилди.

Тўқаев Кореяни глобал технологик пойгада етакчилардан бири деб атади. Президент Қозоғистонда аллақачон қўшма лойиҳалар амалга оширилаётганидан мамнунлигини таъкидлади. Масалан, Туркистонда Woosong университети ёки SeoulTech иштирокида Қизилўрдада фаолият юритаётган Сунъий интеллект институти шулар жумласидандир. Шунингдек, Alatau City шаҳрида Корея Илғор технологиялар университети филиалини очиш, минтақадаги мамлакатлар учун сунъий интеллект соҳасида мутахассислар тайёрлашга қаратилган AI Talent дастурини ишга тушириш режалаштирилмоқда.

Муҳим материаллар ҳақида гапирар экан, Тўқаев Қозоғистоннинг ресурс салоҳияти ва Кореянинг технологик имкониятлари уйғунлиги ушбу йўналишда ўзаро манфаатли ҳамкорлик учун кенг истиқболлар очишини таъкидлади. Ҳамкорликдан кўзланган мақсад хом ашёни қазиб олишдан тортиб, уни глобал даражада қайта ишлаш ва тайёр маҳсулотлар — ярим ўтказгичлар, микроэлектроника, аккумуляторлар, роботлар ва бошқа маҳсулотларни ишлаб чиқаришгача бўлган тўлиқ ишлаб чиқариш занжирини шакллантиришдан иборат бўлади.

Қирғизистон

Республика раҳбари Садир Жапаров Сеул саммити Марказий Осиё республикаларининг Корея билан ҳамкорлигида янги саҳифа очаётганини таъкидлади. Президент Марказий Осиё ишонч, минтақавий кооперация ва умумий узоқ муддатли манфаатларга асосланган динамик, жипслашган ва иқтисодий жиҳатдан ўзаро боғлиқ маконга айланганини қайд этди.

Сиёсатчи Кореяни, айниқса инвестициялар, савдо, транспорт, энергетика, рақамлаштириш ва таълим каби соҳаларда ишончли ҳамкор деб атади.

Шу билан бирга, Жапаров келгусидаги ҳамкорликнинг устувор йўналишларини белгилаб берди. У C5+1 формати доирасида Ташқи ишлар вазирлари учрашувларининг ролини кучайтиришни, ушбу механизмга эришилган келишувларни сиёсий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш ва уларнинг бажарилишини мониторинг қилиш вазифаларини юклашни таклиф қилди.

Ўзбекистон президенти матбуот хизмати фотосурати

Иқтисодиёт соҳасида амалдаги Саноат вазирлари маслаҳат механизми негизида инвестициялар бўйича давлат муассасалари кенгашини ташкил этиш зарур. Бундан ташқари, муҳим лойиҳаларнинг ягона портфелини шакллантириш ва устувор ташаббусларни молиялаштириш, ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш ҳамда корея компанияларининг Марказий Осиё бозорига чиқиши учун қўшма инвестиция жамғармасини ташкил этиш фойдали бўлади.

Юқори технологиялар ва сунъий интеллектдан фойдаланиш соҳасидаги ҳамкорлик масаласига ҳам алоҳида тўхталиб ўтилди. Жапаров қўшма пилот технологик майдончалар тармоғини шакллантиришни таклиф қилди.

Иқлим кун тартиби ҳақида гапирар экан, Қирғизистон раҳбари тоғли ҳудудларнинг иқлим барқарорлиги бўйича ҳамкорликни йўлга қўйиш ташаббуси билан чиқди ва барча манфаатдор томонларни 2027 йилда бўлиб ўтадиган «Бишкек+25» глобал саммитига таклиф қилди. Жапаровнинг сўзларига кўра, гидроэнергетика ва «яшил» мобиллик соҳаларида ҳам янада яқин ҳамкорликни йўлга қўйиш зарур.

Президент инсон капиталини ривожлантиришни яна бир тизимли йўналиш деб атади. У ҳамкасбларини таълим дастурлари, академик алмашинувлар ва қўшма тадқиқотларни кенгайтиришга чақирди.

Жапаров «Марказий Осиё — Корея» форматидаги кейинги учрашувга қадар реал натижалар, яъни ишга туширилган ишлаб чиқариш корхоналари, жалб этилган инвестициялар, жорий этилган технологиялар ва фуқаролар учун яратилган янги имкониятлар намойиш этилиши кераклигини таъкидлади.

Тожикистон

Президент Эмомали Раҳмон замонавий дунёнинг зиддиятли шароитларини ҳисобга олган ҳолда, бугунги саммит алоҳида аҳамиятга эга эканини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, Марказий Осиё мамлакатлари ва Корея ўртасидаги форум сўнгги йилларда кўп томонлама ҳамкорликни мустаҳкамлашнинг самарали механизмига айланган.

Тожикистон раҳбарининг таъкидлашича, ҳамкорликни давлат раҳбарлари учрашуви даражасига олиб чиқиш биргаликдаги тараққиётни таъминлаш ва минтақада мустаҳкам тинчлик ҳамда барқарорлик йўлида халқаро алоқаларни кенгайтиришга қаратилган мақсадли саъй-ҳаракатларнинг ифодасидир. Шу муносабат билан Раҳмон Сеулнинг «Янги шимолий сиёсат» ташаббусини юқори баҳолаб, уни Марказий Осиё ва Жанубий Кореянинг илғор иқтисодиёти ўртасидаги технологик ўзаро боғлиқликни мустаҳкамлашнинг муҳим элементи деб атади.

Тожикистон президенти иқтисодий ҳамкорликни давом эттириш ва барқарор таъминот занжирларини яратишдан манфаатдор эканини билдирди. Шунингдек, у иқлим таҳдидларига қарши курашиш, иқлим ўзгариши, чучук сув танқислиги ва музликларнинг эриши каби глобал муаммоларни ҳал этиш минтақадаги барча давлатлар ва уларнинг ҳамкорлари ўртасида янада яқин ҳамкорликни талаб қилишини таъкидлади.

Туркманистон

Республика раҳбари Сердар Бердимуҳамедов ҳамкасблар эътиборини Марказий Осиёнинг бой ресурсларини Жанубий Кореянинг илғор технологиялари билан уйғунлаштиришга қаратди.

Аввало, гап Туркманистон ёқилғи-энергетика мажмуаси корхоналари билан ҳамкорлик қилиш ҳақида борди. Бердимуҳамедов кореялик ҳамкорларни бир қатор конлардаги табиий газ захираларини ўзлаштиришга таклиф қилди. Бундай ҳамкорлик натижасида қўшимча қиймати юқори бўлган маҳсулотлар, хусусан, ўғитлар ва нефть-кимё саноати маҳсулотларини ишлаб чиқариш бўйича янги қувватлар пайдо бўлиши керак.

Бундан ташқари, Бердимуҳамедовнинг сўзларига кўра, Марказий Осиё орқали ўтадиган транзит йўлакларини, Каспий денгизидаги порт инфратузилмасини ривожлантириш, шунингдек, кемасозликда «ақлли» логистика технологияларини жорий этиш бўйича ҳамкорликни кенгайтириш мақсадга мувофиқ. Президент, шунингдек, Кореянинг ресурсларни тежашга қаратилган ноёб тизимларидан фойдаланган ҳолда минтақадаги сув инфратузилмасини модернизация қилиш бўйича ҳамкорликни муҳим деб атади.

Шу билан бирга, республика раҳбари сунъий интеллект, саноат бошқаруви, оптик толали кабеллар ишлаб чиқариш ва Туркманистоннинг Аркадаг шаҳри мисолида «ақлли» шаҳарлар қуриш соҳаларида ҳамкорлик қилишга тайёрлигини билдирди.

Ўзбекистон

Президент Шавкат Мирзиёев Корея 2007 йилдаёқ стратегик узоқни кўра билишни намоён этгани ва дунёда биринчи бўлиб Марказий Осиёда яқин ва ўзаро манфаатли ҳамкорлик учун улкан салоҳият борлигини кўрганини таъкидлади. Шу боис ушбу давлатнинг минтақа мамлакатларини саноатлаштириш, инфратузилмани модернизация қилиш ва барқарор ривожланиш учун мустаҳкам пойдевор яратишга қўшаётган ҳиссаси жуда салмоқли.

Мирзиёев саммитдаги нутқида минтақанинг Жанубий Корея билан келгусидаги ҳамкорлигининг асосий йўналишларини санаб ўтди.

Ўзбекистон президенти матбуот хизмати фотосурати

Хусусан, ҳамкорликни режалаштириш учун узоқ муддатли истиқболни шакллантириш зарур. Президентнинг сўзларига кўра, бу замонавий дунёда айниқса муҳим, чунки глобал ўзгаришлар суръати тобора кўпроқ мамлакатларнинг вазиятга мослашиш қобилиятидан ўзиб кетмоқда. Таълим, технологиялар ва инсон капитали соҳаларида янги талаблар пайдо бўлмоқда. Бу чақириқларга жавобан «Марказий Осиё — Корея: илдам ривожланиш ҳамкорлиги» концептуал қарашини ишлаб чиқиш таклиф этилди.

Шундан сўнг савдо-иқтисодий ва инвестициявий имкониятларни ягона бизнес мантиғи асосида бирлаштириш зарур, дея таъкидлади республика раҳбари. Унинг қайд этишича, бугун Марказий Осиё фақат хом ашё етказиб берувчи минтақа эмас, балки тобора кўпроқ қўшимча қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқармоқда ва ҳамкорлик доирасини кенгайтирмоқда. Шу билан бирга, президент саноат ва савдо вазирлари учрашувлари учун платформа яратиш ғоясини қўллаб-қувватлади. Бундай ёндашув 2030 йилга қадар минтақа мамлакатлари ва Корея ўртасидаги ўзаро товар айирбошлаш ҳажмини 20 миллиард долларга етказиш имконини беради.

Шунингдек, Мирзиёев муҳим минераллар соҳасидаги ҳамкорликни фаол ривожлантиришга чақирди, чунки бу хом ашёга талаб жуда юқори. Марказий Осиё заминидаги фойдали қазилмалар захираларини ҳисобга олган ҳолда, минтақа яқин орада жаҳон бозорида етакчи ўринларга чиқиши мумкин. Ўзбекистон президенти муҳим минераллар бўйича Минтақавий инвестиция альянсини тузишни таклиф қилди. Бу эса юқори қўшимча қийматга эга тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришгача бўлган тўлиқ ишлаб чиқариш циклини қамраб олувчи кучли қайта ишлаш кластерларини яратиш имконини беради.

Ҳамкорликнинг яна бир йўналиши «яшил» ривожланиш ва иқлим ўзгаришларига мослашиш эҳтиёжларидан келиб чиқади. Бу борада Ўзбекистон раҳбари C5+1 формуласи асосида Иқлим ва углерод ҳамкорлиги форматини йўлга қўйишни таклиф қилди.

Ниҳоят, Мирзиёев ёш авлод салоҳиятини рўёбга чиқариш бўйича қўшма ишларни йўлга қўйиш тарафдори эканини айтди. У Марказий Осиё демографик салоҳияти юқори бўлган минтақа эканини, бу ерда 30 ёшгача бўлган аҳоли умумий аҳолининг ярмидан кўпини ташкил этишини эслатди. Шу боис инсон капиталини «буюртма — тайёрлаш — ишга жойлаштириш» тамойили асосида ривожлантириш ғояси илгари сурилмоқда, дея хулоса қилди Ўзбекистон президенти.

Корея Республикаси

Президент Ли Жэ Мён Марказий Осиёдаги ҳамкасбларига мурожаат қилар экан, бугун бир вақтлар Шарқ ва Ғарбни боғлаб турган «Буюк Ипак йўли руҳи»ни қайта тиклаш зарурлигини таъкидлади.

Корея раҳбарининг сўзларига кўра, дунё иқтисодиёт, энергетика, бозорлар, технологиялар ва хавфсизлик бир-бири билан чамбарчас боғлиқ бўлган янги силсилалар даврига кирмоқда. Давлат раҳбари бир нечта устувор йўналишларда ҳамкорликни ривожлантиришни таклиф қилди. Хусусан, Марказий Осиёнинг муҳим минераллар ва энергетика ресурсларига бой захираларини «Тонгги тароват ўлкаси»нинг фойдали қазилмаларни қидириш ва қайта ишлаш соҳасидаги тажрибаси билан бирлаштирган ҳолда, глобал таъминот занжирларини диверсификация қилиш зарур.

Бундан ташқари, C5+1 форматидаги ҳамкорлик алоҳида лойиҳаларни амалга ошириш доирасидан чиқиб, республикаларнинг саноат салоҳиятини биргаликда ривожлантириш ва қўшимча қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқарадиган янги корхоналарни ташкил этиш даражасига кўтарилиши керак. Бундай ёндашув, пировардида, янги иш ўринларини яратиш ва учинчи давлатларга экспорт ҳажмини оширишга олиб келади.

Президент Корея ва Марказий Осиё давлатлари ўртасида муҳим соҳалар, жумладан, муҳим минераллар, энергетика, инфратузилма қурилиши ва тармоқларни рақамли трансформация қилиш бўйича узоқ муддатли ҳамкорликни назарда тутувчи келишувлар аллақачон тузилганини алоҳида таъкидлади. Шунингдек, сунъий интеллект ва бошқа технологик инновациялар соҳасида ҳамкорлик қилиш ташаббуси тасдиқланган.

«Корея ва Марказий Осиёнинг кучли жиҳатлари биргаликда умумий муаммоларни ҳал этиш учун чексиз имкониятлар яратади. Бу, пировардида, ўзаро фаровонликка эришишни тезлаштиради», — дея хулоса қилди Ли Жэ Мён.

***

«Марказий Осиё — Корея Республикаси» саммити якунлари бўйича Сеул декларацияси қабул қилинди.

Ҳужжат асосини минтақа мамлакатлари ва Корея ҳукумати ўртасида иқтисодиётнинг турли тармоқларида ва бошқа соҳаларда ҳамкорлик қилиш бўйича келишувлар ташкил этади. Хусусан, унда қуйидаги соҳаларда ҳамкорликни мустаҳкамлаш белгиланган:

✅ хавфсизлик, жумладан терроризм, гиёҳванд моддаларнинг ноқонуний айланмаси ва кибертаҳдидларга қарши кураш;

✅ савдо, инвестициялар, транспорт, инфратузилма, авиация, қишлоқ хўжалиги;

✅ муҳим минераллар, энергетика;

✅ рақамлаштириш, сунъий интеллект, янги технологиялар;

✅ соғлиқни сақлаш, таълим, маданият.

Бундан ташқари, декларацияда гуманитар алоқаларни ривожлантириш ва Марказий Осиёда истиқомат қилувчи этник корейслар — корё-сарамни қўллаб-қувватлаш тўғрисидаги банд ҳам мавжуд.

Томонлар, шунингдек, C5+1 форматидаги саммитни ҳар икки йилда бир марта ўтказишга келишиб олди. Кейинги учрашув 2028 йилда Остонада бўлиб ўтади.