БМТнинг йигирмадан ортиқ мустақил экспертлари дунё давлатлари ҳукуматларини Афғонистонда толибларнинг ҳокимиятга қайтганига беш йил тўлиши нишонланаётган шу кунларда улар билан муносабатларни нормаллаштиришга шошилмасликка чақирди. Экспертлар бу борадаги ҳар қандай қадамни инсон ҳуқуқлари, айниқса аёллар ва қизлар ҳуқуқлари соҳасидаги исботланган, ўлчанадиган ва мустақил равишда тасдиқланган тараққиёт билан боғлашни сўрамоқда. Бу ҳақда 2026 йил 13 август куни Женевада эълон қилинган БМТ Инсон ҳуқуқлари бўйича Олий комиссари бошқармаси баёнотида айтилган.
Имзо қўйганлар орасида БМТнинг Афғонистондаги инсон ҳуқуқлари бўйича махсус маърузачиси Ричард Беннетт, шунингдек, аёллар ҳуқуқлари, таълим, озиқ-овқат, қийноқлар, фикр билдириш эркинлиги ва мажбурий йўқолишлар масалалари бўйича экспертлар бор. Муаллифлар ўзлари шахсий мақомда баёнот берганини ва уларнинг позицияси БМТнинг расмий позицияси эмаслигини таъкидлашган.
«Мамлакат ҳаётида беш йил қисқа муддат, аммо бола ҳаётида жуда узоқ даврдир», — дейилади баёнотда. Унда таъкидланишича, шу вақт давомида афғон қизларининг бутун бир авлоди ўрта таълимдан маҳрум бўлди, ёш аёлларнинг яна бир авлоди эса университетларда таҳсил олиш имкониятидан айрилди. Таъқиқ жорий этилган пайтда 12 ёшда бўлган қиз 18 ёшга тўлгунига қадар мактабга қайта олмади.
Бир йил аввал ҳам худди шу экспертлар нормаллаштириш билан боғлиқ хавфлар ҳақида огоҳлантирган эди. Энди улар бу огоҳлантиришни «янада қатъийроқ» такрорлашмоқда: уларнинг фикрича, беш йиллик амалиёт толиблар назоратни юмшатиш эмас, аксинча, кучайтириш ниятида эканини исботлади.
«Аҳолисининг ярмидан кўп қисмини тизимли равишда таъқиб қилаётган режимни нормаллаштириш ўзгаришларга ёрдам бермайди — аксинча, зулмни қонунийлаштиради», — деб таъкидлайди баёнот муаллифлари.
Экспертлар толиблар вакилларини дунё давлатлари пойтахтларига таклиф қилиш ва уларнинг дипломатларини аккредитациядан ўтказишни муддатидан олдин қилинган қадам деб атаб, бу Афғонистонда қарор топган инсонпарварликка қарши режимни амалда тан олиш билан баробар эканини таъкидламоқда.
Улар Афғонистонда гендер камситишнинг институционаллашган тизими инсониятга қарши жиноят — гендер белгиси бўйича таъқиб эканини ва уни «гендер апартеиди» атамаси билан ифодалаш тўғри эканини таъкидлайдилар. Толибларнинг дин ва маданиятни ниқоб қилиши бу ҳуқуқий баҳони ўзгартирмайди.
Эслатиб ўтамиз, 2025 йилда Халқаро жиноий суд толибларнинг олий раҳбари ва уларнинг Олий суди раисига айнан гендер белгиси бўйича таъқиб қилиш айблови билан ҳибсга олиш ордерларини берганди. Экспертлар давлатларни Халқаро жиноий судни қатъий қўллаб-қувватлашга чақирадилар.
Толиблар томонидан жорий этилган чекловлар ўтган бир йил ичида янада кучайган: 2024 йилда қабул қилинган «Фазилатни рағбатлантириш ва иллатнинг олдини олиш» қонуни, 2025 йилдаги воизларга оид декрет, шунингдек, «судларнинг жиноий қоидалари» ва эр-хотиннинг алоҳида яшаши ҳақидаги янги декретлар экспертлар баҳосига кўра, Афғонистоннинг халқаро мажбуриятларига қўпол равишда зид.
Аёллар кийими талабларга жавоб бермагани ёки ёнида эркак ҳамроҳи бўлмагани учун шифохоналарга киритилмайди. Шундай қарорлардан бири қабул қилинганидан сўнг Ҳиротдаги вилоят шифохонасига икки кун ичида ётқизилган беморлар сони чоракдан кўпроққа камайган. 2026 йил июнь ойида Ҳиротда камида 30 нафар аёл ва қиз ҳижобда бўлмагани учун қамоққа олинган. Тинч намойиш вақтида хавфсизлик кучлари ўқ узиб, икки кишини, жумладан бир болани ўлдирган.
Баёнот муаллифларини яна бир жиддий ташвишга солаётган масала — тан жазолари ва ўлим жазоси. Толибларнинг амалдаги Олий суди маълумотларига кўра, фақат 2025 йилнинг ўзида камида 1110 киши оммавий калтаклаш жазосига дучор бўлган, уларнинг камида 170 нафари аёллар. Бу толиблар ҳукмронлигининг аввалги барча йилларидаги кўрсаткичдан ҳам кўп. 2026 йилда эса бу жараён янада кучайган.
2021 йил августидан буён камида 12 нафар эркак омма олдида қатл этилган. Экспертлар «мажбурий бирхиллаштириш» деб атайдиган сиёсат бошқа заиф гуруҳларга ҳам зарба бермоқда: шиалар, сикхлар, ҳиндулар, бахоийлар, насронийлар, ЛГБТ+ вакиллари, ногиронлиги бўлган шахслар, шунингдек, журналистлар, ўқитувчилар, судялар, адвокатлар, ҳуқуқ ҳимоячилари ва 2021 йил августига қадар қилган ишлари ёки ёзганлари учун жазоланаётган собиқ давлат хизматчилари шулар жумласидандир.
Аёл ҳуқуқ ҳимоячилари ўзбошимчалик билан ҳибсга олиш, тинтувлар, «мажбурий йўқолишларга тенг» ҳаракатлар, қийноқлар ва қамоқхоналарда шафқатсиз муомалага дуч келмоқда. Янги кўрсатмалар, журналистларнинг ҳибсга олиниши ва цензура туфайли ОАВ устидан назорат янада кучайтирилган.
Экспертлар давлатларни 2025 йил октябрь ойида БМТ Инсон ҳуқуқлари кенгаши томонидан ташкил этилган Афғонистон бўйича Мустақил тергов механизмини тўлиқ молиялаштириш ва зарур ходимлар билан таъминлашга чақирмоқда. Шунингдек, инсониятга қарши жиноятлар тўғрисидаги конвенция бўйича музокаралар доирасида гендер апартеиди жиноятини ҳуқуқий жиҳатдан белгилаш ишларини давом эттириш, гуманитар ёрдамни молиялаштиришни тиклаш, озиқ-овқат операцияларини санкцияларнинг салбий таъсиридан ҳимоя қилиш ва аёллар ҳамда улар раҳбарлик қиладиган ташкилотлар ёрдам кўрсатиши ва олиши мумкинлигини кафолатлаш зарур.
Муаллифлар таъкидлашича, Афғонистоннинг келажаги бўйича ҳеч бир жараён, жумладан БМТ шафелигида олиб борилаётган жараён ҳам, афғон аёлларининг тўлақонли иштироки бўлмасдан давом этмаслиги керак. «Инсон ҳуқуқлари бузилиши, илдиз отган зулм ва радикаллашув асосига қурилган режим минтақа излаётган барқарорликни таъминлай олмайди, шартсиз ён беришлар эса на хавфсизлик, на тинчлик олиб келади», — дейилади баёнотда.
