Метанга қарамлик

daryo.uz сайти фотосурати

Бу қиш яна бир бор ўз машиналарида табиий газдан фойдаланадиган Ўзбекистон аҳолиси учун муаммоларни туғдирди. Ўтган йил 11 декабрида мамлакат расмийлари метан ёқилғи қуйиш шохобчалари фаолиятига чекловлар киритганди. Бунга «қўшни давлат» газ қувуридаги техник носозлик туфайли табиий газ импортининг камайиши сабаб бўлганди. Янги йил олдидан Энергетика вазирлиги фуқароларга совға тариқасида ёқилғи қуйиш шохобчалари 24/7 ишлай бошлаганини эълон қилди. Лекин бу куй узоқ янграмади: 2026 йил 8 январда чекловлар қайта жорий этилди. «Фарғона» Марказий Осиё республикасидаги метан инқирози нима учун доимий ҳодисага айланиб қолганини аниқлашга ҳаракат қилди.

Илгари бундай бўлмаганди, энди эса…

Ўзбекистонда газ ёқилғисини қуйиш шохобчаларининг ёпилиши ҳақиқатан ҳам одатий ҳолга айланган. Масалан, Энергетика вазирлиги бу чорани 2024 йил 17 февралда қўллаганди. Ўшанда вазирлик Бухоро вилоятидаги кучли шамоллар «Л-Газли-1» ва «Л-Газли-2» юқори кучланишли электр узатиш линияларида носозликларга олиб келганини тушунтирган эди. Бу носозлик, ўз навбатида, «Газли» компрессор станциясидаги саккизта газ компрессор агрегатининг ва «Учқир» станциясидаги иккита шунга ўхшаш агрегатнинг ишдан чиқишига олиб келган. Коллапс магистрал газ қувурларида газ ҳажми ва босими кескин пасайиб кетишига олиб келганди. Табиий офат бир қатор техник носозликлар ва узилишларни келтириб чиқарган ҳолатларга сабаб бўлганди.

Натижада, мамлакат бўйлаб барча ёқилғи қуйиш шохобчалари мажбурий таътилга чиқишга мажбур бўлганди. Расмийлар ресурсларни қайта тақсимлашни ташкил қилишди. Хусусан, фақат 18 февраль куни 133 та газ ёқилғиси қуйиш шохобчаси орқали касалхоналар ва бошқа давлат муассасаларига 700 000 кубометр табиий газ етказиб берилгани эълон қилинди. Автомобил эгаларидан сабрли бўлишлари сўралди.

Ёқилғи қуйиш шохобчаларига аста-секин газ сотишга рухсат берилди, аммо чекланган миқдорда ва махсус жадвалга мувофиқ. Табиийки, бу улкан навбатларни юзага келтирди. Ғазабланган одамлар машиналар тирбандлигида жанжаллаша бошлашди. Афсуски, ҳалокатга олиб келувчи воқеалар ҳам содир бўлди.

«Заправка»даги навбатлар. kun.uz сайти фотосурати

Бундай ҳолат бир неча ҳафта давом этди. Фақат 7 март куни Энергетика вазирлиги мунтазам 24 соатлик ёқилғи қуйиш шохобчалари фаолиятини қайта тиклашини маълум қилди.

Ўша пайтда Ўзбекистонда ҳайдовчиларга метан ёки пропан сотадиган 1500 дан ортиқ ёқилғи қуйиш шохобчалари мавжуд эди. Ва тобора кўпроқ ҳайдовчилар бензиндан метанга ўтганлари ёки иккала ёқилғидан ҳам фойдаланганлари сабабли бундай машиналар сони ортиб борди. Одамларнинг бундай қарорининг сабаби аниқ: нархлардаги фарқлар. 2025 йил охирига келиб, бензин нархи, маркага ва станция талабига қараб, литри учун 11 000 дан 21 000 сўмгача (0,90 дан 1,70 долларгача) ўзгариб турди. Шу билан бирга, ўша йилнинг май ойида нарх ошгач, метан нархи кубометр учун 5200 дан 5300 сўмгача (тахминан 0,50 доллар) бўлди.

Мана, яна бир қиш фасли келди, унга яна метан тақчиллиги ҳамроҳ бўлди. 2025 йил 11 декабрдан ёқилғи қуйиш шохобчалари яна бўшаб қолди. Бу сафар расмийлар газ қувуридаги техник носозлик учун қўшнилари Туркманистонни айбладилар. Турган гап, газ импорти тўхтатилган ва ёқилғи тақчилли юзага келган. Бироқ, Энергетика вазирлиги газ ёқилғиси қуйиш шохобчалари ишлашда давом этишини, аммо чекловлар билан ишлаётганини ва жадвал маҳаллий ҳокимликлар билан келишилганлигини эълон қилди. Натижада, Тошкентдаги шохобчалар ёқилғи сотишни фақат тунда тўхтатди, Фарғона водийсида улар кунига олти соат ишлади ва мамлакатнинг баъзи ҳудудларида ҳатто бутунлай ёпилди.

30 декабрь куни тегишли вазирлик инқироз ўтиб кетганини ва мамлакатдаги барча газ қуйиш шохобчалари яна 24/7 ишлаётганини маълум қилди. Ҳайдовчилар қувончи бир ҳафтадан сал кўпроққа этди. 8 январь куни Ўзбекистон яна ёқилғи қуйиш шохобчалари фаолиятини чеклаб, уларни соат 10:00 дан 16:00 гача иш вақтига ўтказди. Бу магистрал газ қувурларида босимнинг пасайиши билан боғлиқ эди. Бироқ, Энергетика вазирлиги уй хўжаликлари ва ижтимоий объектларни табиий газ билан барқарор таъминлаш устувор вазифа бўлиб қолишини яна бир бор таъкидлади.

Қисқасини айтганда, ҳали шамол, ҳали қарасанг туркманистонлик ҳамкорлар ёки босим ишни белига тепарди... Сабаблари турлича, аммо натижа бир хил: қиш фаслида метан муаммоси барчани ўз дўмбирасига ўйнатади.

Пан ёки пропан

Гарчи, расмий статистикага кўра, Ўзбекистондаги барча автомобилларнинг 11 фоизи суюлтирилган газ ёки пропандан фойдаланаётган бўлсада, бу ёқилғининг совуқ об-ҳаво бошланиши билан нархи ошиб бораверади. Бу улуш ҳам кам эмас — тахминан 500 000 та автомобиль. Бироқ, иқтисодчи Отабек Бакиров ўзининг Телеграм каналида таъкидлашича, сўнгги бир неча йил ичида энергетика инқирозига кўникиб қолган кўплаб ҳайдовчилар ўз транспорт воситаларини ҳар қандай вазиятга тайёрламоқдалар, пропан, метан ва ҳатто бензинда ишлайдиган ускуналар ўрнатмоқдалар.

Бу йил бошида товар биржасида пропан нархи бир тонна учун 9 миллион сўм (740 доллар) чегарасидан ишонч билан ошиб ўтди. Бироқ, ҳукумат амалдорларининг сўзларига кўра, ўтган йили маҳаллий ишлаб чиқарилган газ ўртача бир тонна учун 7 миллион (575 доллар), импорт қилинган газ эса 8 миллион (658 доллар) дан сотилган. Шундай қилиб, суюлтирилган газ нархи атиги бир ой ичида деярли 30 фоизга ошган.

stat.uz сайти фотосурати

Республика Рақобатни ривожлантириш ва истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қўмитаси нархларнинг ошишини маҳаллий маҳсулотлар хонадонлар ва ижтимоий объектларга сотилаётгани ва асосан хорижий маҳсулотлар ким ошди савдосида қолаётгани билан изоҳлади. Буни 2025 йилда ички бозорда маҳаллий пропан улуши 61% ни, импорт қилинган газ эса 39% ни ташкил этганини кўрсатувчи рақамлар ҳам тасдиқлади. Бироқ, ёқилғининг қайта тақсимланиши туфайли вазият кескин ўзгарди ва 2026 йил январь ойида Ўзбекистон газининг атиги 10% сотилмоқда, бу эса нархнинг ошишига олиб келди.

Ажабланарлиси шундаки, ёқилғи қуйиш шохобчаларида нархлар ҳам кескин кўтарилди. Янги йилнинг биринчи ҳафтасида ҳайдовчилар учун суюлтирилган газ нархи литри учун 6200 сўмдан (0,51 доллар) 7000 сўмгача (0,58 доллар) ошди.

Қизиғи шундаки, Рақобатни ривожлантириш қўмитаси пропан нархларининг ошишига изоҳ бериб, ижтимоий тармоқ фойдаланувчиларидан ёқилғи қуйиш шохобчаларидаги газ нархлари ёки ички бозорда ягона нархга олиб келиши ва бозор тамойилларига путур етказиши мумкин бўлган бошқа маълумотларни ошкор қилмасликни сўради. Қисқаси, расмийлар ёқилғи нархининг кўтарилишида бу масалани ёритаётган блогерлар ва фаоллар қисман айбдор дея таъкидлашди. Бакиров бу фактга эътибор қаратди ва замонавий Ўзбекистон тарихида бундай нарса илгари ҳеч қачон содир бўлмаганини қўшимча қилди. Иқтисодчининг сўзларига кўра, бундай «илтимослар» мамлакат обрўсига салбий таъсир кўрсатади ва уни ўнлаб йиллар ортга суриб ташлаши мумкин.

Монополияга қарши курашиш агентлигининг суюлтирилган газнинг чакана нархларини мониторинг қилиши ҳам саволлар туғдиради, бу эса ёқилғи қуйиш шохобчаларида ёқилғининг жисмоний йўқолишига олиб келиши мумкин. Бакиров ҳақли равишда нархларнинг ошиши чакана савдода эмас, балки фонд биржасида бошланишини таъкидлайди. «Балиқларни бошидан тозалаш керак», дейди эксперт.

Айбдорларга келсак, эксперт биржадаги пропан танқислиги сунъий ҳодиса эканини таъкидлайди. Гап шундаки, маъмурий ва бюрократик дастаклар маълум идораларда ишга тушган. Бакировнинг сўзларига кўра, Ўзбекистондаги йирик суюлтирилган газ заводларининг талаб энг юқори паллага чиққан ойларда профилактика мақсадида ёпилиши одатий ҳолга айланиб қолган.

Бундай ҳаракатлар табиийки, мамлакатнинг импорт қилинадиган пропанга қарамлигини оширади. Бундан ташқари, иқтисодчининг сўзларига кўра, 2024 йили жорий этилган нарх чегараси маҳаллий маҳсулотларга ҳам тегишли, яъни бозорнинг 90 фоизини назорат қилувчи хорижий етказиб берувчилар нархларни хоҳлаганча оширишлари мумкин.

gazeta.uz сайти фотосурати

Рақобатни ривожлантириш қўмитаси муаммога аввалгидек, биржа савдоси қоидаларини сунъий равишда ўзгартириш орқали жавоб берди. 2024 йил ноябрь ойида пропан нархи бензиндан ошиб кетганидан сўнг, нарх чегараси жорий этилди, бу суюлтирилган табиий газни бошланғич нархдан бир тонна учун 20% дан ортиқ юқори нархда сотишни тақиқлайди.

2026 йил 12 январдан бошлаб ставка 10% гача пасайтирилди. Шу билан бирга, маҳаллий ва импорт қилинган пропаннинг бошланғич нархи бир тонна учун 7,5 миллион сўмдан (617 доллар) ошмаслиги керак. Акс ҳолда, биржа шунчаки таклифни рад этади ва партиянинг ким ошди савдосига қўйилишига йўл қўймайди. Шундай қилиб, суюлтирилган газ нархига амалда чеклов ўрнатилди — унинг 8,25 миллион сўм (678 доллар) бўлишини ҳисоблаш осон. Хулоса қилиб айтганда, амалдорлар яна бир бор бозор тамойилларини четга суриб, қўлларидан келган барча ишни қилишди.

Шунга қарамай, кузда ҳаммаси кўнгилдагидек кўринарди. Ўтган йил октябрь ойи охирида Ўзбекистон Энергетика вазири Жўрабек Мирзамаҳмудов мамлакатда 500 километрдан ортиқ газ қувурлари модернизация қилинганини ва суюлтирилган газ таъминоти 550 минг тоннага етиши кутилаётганини эълон қилганди. Ўша пайтда амалдор таъкидлашича, расмийлар 29 000 дан ортиқ маиший баллонлар захирасини яратишган эди.

Аммо маълум бўлишича, бу ҳам етарли эмас экан. Қиш келди, совуқ об-ҳаво бошланди, бу эса аҳоли ва ижтимоий объектлар томонидан газга бўлган талабнинг ошишига олиб келди. Дарвоқе, бу ҳолат ёқилғи қуйиш шохобчаларига чекловлар киритиш ва бозордаги тақчилликни тушунтиришнинг кенг тарқалган сабабидир. Айтиш лозим, бу соҳа мамлакат иқтисодиётидаги энг шаффоф бўлмаган соҳалардан бири ҳисобланади. Бакиров бунга эътибор қаратиб, статистика қўмитаси республиканинг етакчи компаниялари қанча пропан ишлаб чиқариши ҳақида маълумотлар бермаслигини таъкидлади. Мавсум бошланишидан олдин аҳоли ва ижтимоий объектлар эҳтиёжларини қондириш учун қанча ёқилғи захираси кераклиги ҳам номаълум. Бундай шароитда коррупция ривожланиши турган гап.

***

12 январь куни Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев «Ўзбекнефтегаз» раҳбарияти билан учрашув ўтказди. Давлат раҳбари компаниянинг асосий мақсади табиий газ захиралари ва ишлаб чиқариш ҳажмини ошириш эканини таъкидлади. Жумладан, кунлик ишлаб чиқаришни 66 миллион кубометрдан 70 миллион кубометргача ошириш зарурлиги таъкидланди. Натижада, йил охирига келиб газ ишлаб чиқариш 25,4 миллиард кубометрга етиши керак.

Йиғилишда нефть-газ соҳасида ўғрилик ва коррупция ҳолатларига қарши курашиш масаласига алоҳида эътибор қаратилди. Соҳадаги коррупцион хавфларни олдини олиш мақсадида «Ўзбекнефтгаз» тузилмасида раиснинг алоҳида ўринбосари лавозими киритилиб, комплаенс ва коррупцияга қарши ички назорат хизмати ташкил этилди.Тизимдаги ҳар қандай ноқонуний ҳолатни тезкор аниқлаш ва олдини олиш бўйича самарали тизим яратиш вазифаси қўйилди.