Марказий Осиё давлатлари Эрондан денгизга чиқиш учун табиий йўл сифатида фойдаланиш ғоясидан аста-секин воз кечмоқда ва муқобил йўналишларни — Афғонистон, Покистон орқали, энг сўнгги вариант сифатида эса Хитой–Покистон иқтисодий коридори (CPEC) орқали ўтиш йўлларини тобора изламоқда. Бу ҳақда «Азаттик-Азия»га берган интервьюсида АҚШнинг Hudson Institute тадқиқотчиси, Евроосиё бўйича эксперт Кен Мориясу маълум қилди.
Мориясунинг сўзларига кўра, йил бошида — февраль ойидаги кескинлашувдан сўнг — таҳлил доираларида Эронда барқарорлик ўрнатилиши ва унинг музламайдиган портларга олиб чиқувчи энг қисқа йўлга айланиши эҳтимоли муҳокама қилинган эди. Бироқ унинг яқиндаги минтақавий сафари давомида у бунинг аксини кузатган: Марказий Осиё мамлакатлари ҳукуматлари тобора кўпроқ Покистон ва Афғонистонни реалроқ ҳамкорлар сифатида тилга олмоқда.
Эксперт таъкидлашича, Афғонистон нафақат муаммолар манбаи сифатида қабул қилинмоқда. Жумладан, Тожикистон ва Қирғизистондаги манбалардан бошланиб, Ўзбекистон ва Қозоғистонни сув билан таъминлайдиган тизимдан сув олувчи янги канал қурилиши ҳам хавотир уйғотмоқда. Шу билан бирга, «Толибон»* ҳукумати билан муносабатлар барқарорлашган тақдирда, Афғонистон эҳтимолий транзит коридори сифатида ҳам кўрилмоқда.
Бу ҳисоб-китобларда Покистон алоҳида ўрин тутади. Чунки у Ҳиндистондан фарқли равишда Марказий Осиёга тўғридан-тўғри қуруқлик йўли орқали чиқиш имконига эга ва бир вақтнинг ўзида йирик денгиз портлари — Карачи ҳамда Гвадар портларига эгалик қилади. Мориясу, шунингдек, Исломободнинг Вашингтон билан яқинлашуви кучайиб бораётганини ҳам қайд этади. Хусусан, Покистон армияси раҳбари Осим Мунирнинг АҚШ президенти Дональд Трамп билан яхши муносабатларини мисол сифатида келтиради. Унинг фикрича, бу ҳолат ғалати тарзда Покистонни Хитойдан узоқлаштирмаяпти, аксинча, Пекинни CPEC лойиҳасига янада фаол сармоя киритишга ундамоқда.
Кен Мориясу, azattyqasia.org сайти фотосурати
Эксперт бу фикрини тасдиқлаш учун икки ой олдин Хитой раҳбари Си Цзиньпиннинг Покистон Бош вазири Шаҳбоз Шариф билан учрашувида Пекиннинг эҳтиёткор позицияси ҳамда июль ойида Қирғизистонда бўлиб ўтган ШҲТ саммити доирасида Хитой Ташқи ишлар вазири Ван Ининг анча илиқ баёнотлари ўртасидаги фарқни келтиради. Ўша саммитда Пекин Исломободнинг Эрон ва АҚШ ўртасида воситачилик қилиш бўйича саъй-ҳаракатларини юқори баҳолаган эди.
Шу билан бирга, Мориясунинг кузатувларига кўра, минтақа Москвага бўлган аввалги қарамлик ўрнига Пекинга ҳаддан ташқари боғланиб қолишдан хавотир олса-да, амалда тобора кўпроқ айнан Хитой йўналишини танлашга мажбур бўлмоқда. Чунки амалиётда бошқа муқобил вариантлар деярли қолмаяпти. Бунга Қозоғистон мисол бўла олади. Яқинда Қозоғистон нефтини Қора денгиз йўналишига олиб чиқувчи асосий қувурга дронлар орқали қилинган ҳужумлардан сўнг, ушбу йўналишда одатда Қозоғистон нефти экспортининг қарийб 80 фоизи ўтказилар эди, энг тезкор ечим сифатида Хитойга етказиб бериш ҳажмини ошириш кўрилмоқда. Айни пайтда Каспий орқали ўтувчи муқобил Ўрта йўлак танкер ташувларининг ўтказиш қуввати билан чекланган.
Мориясу баҳосига кўра, Эрон Марказий Осиёни бой бериб қўйиш хавфига дуч келмоқда ва бу Теҳрон учун санкциялар жорий этилганидан бери энг йирик стратегик зарба бўлиши мумкин. Бунга АҚШ сиёсати ҳам таъсир қилмоқда: эксперт Ҳиндистон Покистоннинг Гвадар портига муқобил сифатида сармоя киритган Эроннинг Чобаҳор порти яқинидаги ҳужумларни тилга олади. Бу эса Эрон йўналишларининг CPEC билан рақобатини янада қийинлаштирмоқда.
*Террорчи деб тан олинган ва бир қатор мамлакатларда тақиқланган ташкилот.
