NVIDIA ва Huawei ўртасида

AI фотосурати

Қозоғистон бир вақтнинг ўзида Америка ва Хитой технологик компаниялари билан ҳамкорлик қилишни режалаштирмоқда, аммо бу икки йўналишни бирлаштириш тобора қийинлашмоқда.

14 август куни Reuters агентлиги хабар бергишича, АҚШ Давлат департаменти ўз ҳамкорларини огоҳлантирувчи мактуб лойиҳасини тайёрлаган. Унда сунъий интеллект соҳасида рақобатлашувчи бирлашмаларда иштирок этиш АҚШнинг Pax Silica ташаббусига мос келмаслиги мумкинлиги таъкидланган.

Остона бу муаммонинг диққат марказида қолди: 2026 йил 25 июнда Қозоғистон Марказий Осиё давлатлари орасида биринчи бўлиб Pax Silica ташаббусига қўшилди. Орадан уч ҳафта ўтиб, 16 июль куни мамлакат Шанхайда ташкил этилган Сунъий интеллект соҳасида ҳамкорлик бўйича Жаҳон ташкилоти — WAICO асосчиларидан бири бўлди, деб ёзади The Astana Times.

Бундай танловнинг тушунарли иқтисодий мантиғи бор: ягона етказиб берувчига қарам бўлиб қолмасдан, турли манбалардан инвестициялар, ускуналар ва билимларни жалб қилиш. Бироқ рақамли иқтисодиётда диверсификация фақат технологияларнинг нархи ва сифати билан чекланмайди. Қозоғистон учун ҳамкорлар технологияларни қандай шартларда бўлишишга тайёрлиги ва яратилган инфратузилмадан ким фойдаланишига рухсат берилиши масаласи тобора муҳим аҳамият касб этмоқда.

Кўмир ҳисоблаш қувватига айланмоқда

Қозоғистоннинг мақсадлари кўлами 15 июнь куни, мамлакат ҳукумати NVIDIA иштирокида Firebird компанияси билан Экибастузда «Маълумотларни қайта ишлаш марказлари водийси»ни ривожлантириш бўйича келишувга эришилганини эълон қилганида намоён бўлди. Лойиҳага билдирилган инвестициялар ҳажми 10 миллиард долларни ташкил этади. Қозоғистон Сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш вазири Жаслан Мадиев келажакдаги кластер 100 мингта график процессорга эга бўлишини, жумладан NVIDIA GB300 ва Vera Rubin чипларини қамраб олишини маълум қилди. У, шунингдек, ҳар йили камида 3 миллиард доллар миқдорида экспорт тушуми олинишини прогноз қилди.

Экибастуздаги дата-марказ лойиҳаси. Қозоғистон ҳукумати фотосурати

Лойиҳанинг иқтисодий ғояси энергетика базасини рақамли хизматлардан даромад олиш манбаига айлантиришдан иборат. Бирламчи ресурсни сотиш ўрнига ҳисоблаш қувватини — моделларни ўқитиш, маълумотларни қайта ишлаш ва хорижий буюртмачилар вазифаларини бажариш хизматларини экспорт қилиш кўзда тутилмоқда. «Курсив» нашри Бошқарув раиси Багдат Мусиннинг сўзларини келтириб ёзишича, лойиҳа Экибастуз кўмирини экспорт қилинадиган ҳисоблаш қувватига айлантириши керак.

Бироқ, бундай йирик объектларни ишлатиш учун Қозоғистонда электр энергияси етарлими-йўқми, ҳозирча аниқ эмас. Тизим оператори KEGOC маълумотларига кўра, 2025 йилда Қозоғистонда 123,1 миллиард кВт·соат электр энергияси ишлаб чиқарилган, истеъмол эса 124,6 миллиард кВт·соатни ташкил этган. Яъни йиллик истеъмол мамлакатнинг ички электр энергияси ишлаб чиқариш ҳажмидан юқори бўлган.

Янги ҳисоблаш объекти 1 ГВт қувватда узлуксиз ва тўлиқ юкламада ишласа, йилига 8,76 миллиард кВт·соат электр энергияси истеъмол қилган бўлар эди. Бу KEGOC келтирган 2025 йилдаги Қозоғистон умумий истеъмолининг қарийб 7 фоизига тенг. Шунинг учун лойиҳанинг муваффақияти нафақат процессорларга кириш имкониятига, балки электр энергиясини ишлаб чиқариш, тармоқлар, совитиш тизимлари ва юқори талаб даврларида энергия таъминотининг ишончлилигига ҳам боғлиқ.

Ғоянинг иккинчи қисми Хитой ва Европа ўртасида маълумотлар транзитини ривожлантиришдан иборат. Profit.kz соҳавий нашри август ойида хабар беришича, Freedom Cloud Holding компанияси ASTEL билан ҳамкорликда узунлиги қарийб 4,5 минг километр бўлган Ақтау–Хоргос магистрал алоқа тармоғини қурмоқда. Ўша пайтга келиб, 2,2 минг километрдан ортиқ кабель ётқизилган эди.

Алоҳида бир лойиҳа Қозоғистонни Каспий денгизи туби орқали Озарбайжон билан боғлайди. The Astana Times хабар беришича, 5 август куни Ақтау–Сумгаит кабель линияси Қозоғистон соҳилига етиб борди. Шу билан «Қазақтелеком» ва AzerTelecom International компанияларининг денгиздаги ишлар босқичи якунланди. Бу муҳим босқич, аммо бутун линия тижорат мақсадларида ишга туширилганини англатмайди.

Агар энергетика, дата-марказлар ва алоқа инфратузилмасини уйғун равишда ривожлантиришга эришилса, Қозоғистон маълумотларни ўз ҳудуди орқали шунчаки транзит қилиш билан чекланиб қолмай, уларни қайта ишлашдан ҳам даромад олиши мумкин. Бироқ бундай тизимни қуришнинг ўзи унинг тўлиқ юкланишини кафолатламайди: бунинг учун буюртмачилар, рақобатбардош тарифлар ва ускуналардан барқарор фойдаланиш имконияти зарур бўлади.

Pax Silica — бу сунъий интеллект ҳақидаги оддий клубдан кўра кенгроқ тушунча

Firebird ва NVIDIA вакиллари. gov.kz сайти фотосурати

Қозоғистоннинг Сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш вазирлиги тушунтиришича, Американинг халқаро Pax Silica ташаббуси стратегик аҳамиятга эга минераллар, ярим ўтказгичлар, дата-марказлар, энергетика, юқори технологияли ишлаб чиқариш, тадқиқотлар ва кадрлар тайёрлаш соҳаларини қамраб олади. Остона учун ушбу ташаббусда иштирок этиш нафақат процессорлар етказиб бериш билан боғлиқ: вазирлик минерал хомашёни қайта ишлаш ва қўшилган қиймати юқори бўлган маҳсулотлар ишлаб чиқаришга ўтишни ҳам алоҳида таъкидламоқда.

Бундай ҳамкорлик мантиғи алоҳида дата-марказ билан чекланмайди. Қозоғистон учун технологик занжирнинг бир нечта бўғинидан ўрин олишга интилиш манфаатли, чунки бу мамлакатни хорижий компаниялар энергия кўп талаб қиладиган ускуналарини жойлаштирадиган ҳудуд ролидан чиқариши мумкин. Бундай ёндашувда натижани нафақат эълон қилинган инвестициялар ҳажми, балки мамлакат ичида қоладиган билим ва кўникмалар билан ҳам баҳолаш лозим.

Шу билан бирга, Pax Silica ташаббусини АҚШнинг исталган технологияларига автоматик равишда йўл очиб берувчи «рухсатнома» сифатида қабул қилиб бўлмайди. Reuters уни юридик мажбурият юкламайдиган доиравий ташаббус сифатида тавсифлайди, АҚШ Саноат ва хавфсизлик бюроси — BIS эса илғор ҳисоблаш ускуналарини етказиб бериш учун лицензия талабларини алоҳида белгилайди. Сиёсий ҳамкорлик ва муайян экспорт операциясига рухсат бериш муносабатларнинг икки хил даражаси бўлиб қолмоқда.

Хитой аллақачон ичкарида

Қозоғистон учун Хитой йўналиши фақат дипломатик баёнотлар билан чекланмайди. «Самрук-Қазина» жамғармаси 16 июль куни хабар беришича, унинг компаниялар гуруҳи Хитой ҳамкорлари билан рақамлаштириш, энергетика, транспорт, телекоммуникациялар ва саноат соҳаларида умумий қиймати 4,29 миллиард доллар бўлган 19 та ҳужжатни имзолаган. Албатта, бу суммани тўлиқ сунъий интеллект соҳасига киритиш ёки уни аллақачон киритилган инвестициялар деб ҳисоблаб бўлмайди. Бироқ, жамғарма санаб ўтган келишувлар орасида Huaweiнинг технологик ечимлари ва ускуналарини харид қилиш, шунингдек, «Қазақтелеком»нинг Hengtong Group билан «Дата-марказлар водийси»ни ривожлантириш бўйича ҳамкорликнинг асосий тамойиллари ҳақидаги келишуви ҳам бор эди.

Шундай қилиб, Америка ва Хитой ҳамкорлари битта инфратузилма майдони атрофидаги режаларда иштирок этмоқда. Бироқ, эълон қилинган келишувларнинг ўзи уларнинг ускуналари ягона ҳисоблаш кластерида бирлаштирилишини исботламайди.

Huawei Қозоғистонга ҳисоблаш учун ўз ечимларини ҳам таклиф қилмоқда. Компаниянинг ўзи май ойидаги ҳамкорлар конференцияси якунлари бўйича хабар беришича, у Atlas серияси ва Ascend 950 процессорлари асосидаги ечимларни тақдим этган. Маҳсулот тақдимоти унинг кенг миқёсда ўрнатилишини англатмайди, аммо рақобат фақат алоқа тармоқлари ва сервер хоналари билан чекланиб қолмаётганини кўрсатади.

Шу билан бирга, давлат ва шаҳар бошқаруви учун амалий тизимлар ҳам муҳокама қилинмоқда. BAQ.KZ 17 сентябрь куни хабар беришича, тегишли вазирлик ва Қозоғистоннинг 11 та ҳудуди вакиллари Ханчжоу, Гонконг ва Шэньчжэнь шаҳарларига ташриф буюриб, Alibaba, H3C, Dahua Technology, Unitree Robotics ва бошқа компанияларнинг ечимлари билан танишган. Нашр маълумотларига кўра, ташриф якунлари бўйича пилот лойиҳаларни амалга ошириш ва кейинчалик уларни кенг миқёсда жорий этиш имкониятини баҳолаш режалаштирилган.

Бу вазирлик эълон қилган AI-Native cities & regions ёндашувига ҳам мос келади. Унга кўра, сунъий интеллект шаҳарлар ва ҳудудларни бошқаришнинг асосий архитектурасига интеграция қилиниши керак. Бироқ, сунъий интеллектни бошқарув тизимига жорий этиш нияти, пилот лойиҳа ва миллий миқёсда ишлайдиган тизим — бир-биридан фарқ қиладиган босқичлардир.

«АҚШ процессорлар беради, Хитой эса улардан фойдаланиш усулларини таклиф қилади» деган формула вазиятни ҳаддан ташқари соддалаштиради. Бироқ, Қозоғистоннинг режалари етказиб берувчилар манфаатлари бир нуқтада кесишаётганини, бозор эса аниқ ажратилмаганини кўрсатмоқда. Остона учун бу бир вақтнинг ўзида танлаш имконияти ва ускуналар, дастурий таъминот ҳамда улардан фойдаланиш шартларининг ўзаро мослигини назорат қилиш заруратидир.

Уч ҳафтада икки клуб

Қосим-Жомарт Тўқаев ва Си Цзиньпин. asia-today сайти фотосурати

Қозоғистоннинг WAICO ташкил этилишидаги иштироки билан иш чекланмади. Оқўрда хабар беришича, Жаҳон сунъий интеллект конференциясида сўзлаган Қосим-Жомарт Тўқаев Остонада янги ташкилотнинг биринчи йиғилишини ўтказишни, мамлакатда унинг Марказий Осиё бўйича минтақавий ваколатхонасини жойлаштиришни ва «Қозоғистон–Хитой рақамли кўприги» ташаббусини ишга туширишни таклиф қилган.

Шу билан бирга, WAICO ва Pax Silica институционал жиҳатдан бир хил ташкилотлар эмас. The Astana Times WAICOни халқаро ҳамкорлик, сунъий интеллектни хавфсиз ва ахлоқий ривожлантириш, уни бошқариш бўйича умумий ёндашувларни шакллантириш ва рақамли тафовутни қисқартиришга йўналтирилган ҳукуматлараро ташкилот сифатида тавсифлайди. Reuters маълумотларига кўра, Америка ташаббуси эса ишончли технологик занжирларга урғу беради. Иккала тузилмада иштирок этишнинг ўзи экспорт қоидалари бузилганини исботламайди.

Бироқ, сиёсий кутилмалар расмий мажбуриятлардан қатъийроқ бўлиши мумкин. Reuters нашрига кўра, Давлат департаментининг мактуб лойиҳаси июнь ойидаги AI Opportunity Statement баёнотининг 35 нафар иштирокчисига мўлжалланган бўлиб, улар орасида Pax Silica аъзолари ҳам, бошқа давлатлар ҳам бор.

Агентлик Қозоғистонни ўша пайтда ҳам Америка, ҳам Хитой ташаббусларига қўшилгани маълум бўлган ягона давлат сифатида тилга олган.

Reuters тайёрланган ҳужжатдан «Ҳамма нарсанинг бир қисми бўлиш — ҳеч нарсанинг бир қисми бўлмаслик демакдир», деган фикрни келтирган. Ҳужжат муаллифлари ҳамкорларни ҳамкорлик йўналишини онгли равишда танлашга чақирган. Агентлик таъкидлашича, худди шу матнда Pax Silica декларациясини имзолаш қарама-қарши кутилмаларга эга бўлган ўхшаш ташаббусларда иштирок этиш билан мос келмайдиган мажбурият сифатида баҳоланган, гарчи Хитой номи тўғридан-тўғри тилга олинмаган бўлса-да.

Бироқ, сизиб чиққан ҳужжатни амалга ошган ультиматумга айлантириб талқин қилиш муҳим эмас. Reuters Вашингтон мактубни қачон юборишни режалаштирганини ва уни жўнатишдан олдин матн ўзгариши ёки ўзгармаслигини аниқлай олмаган. АҚШ Давлат департаменти тахмин қилинган сизиб чиқишга изоҳ беришдан бош тортган, Қозоғистон элчихонаси эса сўровга жавоб бермаган. Хитой элчихонаси агентликка берган жавобида савдо ва технологияларни сиёсийлаштиришга қарши эканини билдирган.

Шундай қилиб, мазкур нашр сиёсий босим тайёрланаётганидан далолат беради, аммо Остонага ташкилотлардан биридан чиқиш ҳақида расмий талаб қўйилганини тасдиқламайди. Қозоғистон учун бу ҳамкорликлар ўртасида эҳтимолий зиддият юзага келиши мумкинлигидан огоҳлантиришдир, аммо манёвр қилиш имконияти аллақачон йўқолганининг далили эмас.

Бегона чип — бегона қоидалар

Экспорт назорати бўйича вазият аниқроқ, аммо бу ерда ҳам юридик фарқларни ҳисобга олиш муҳим. 2026 йил 31 майдаги тушунтиришида АҚШ Саноат ва хавфсизлик бюроси (BIS) D:5 мамлакатлар гуруҳи ёки Макаода бош қароргоҳи жойлашган компанияларга, шунингдек, якуний бош компанияси ушбу юрисдикцияларда жойлашган тузилмаларга муайян илғор ҳисоблаш ускуналарини етказиб бериш учун, қабул қилувчи компания бошқа мамлакатда жойлашган бўлса ҳам, лицензия талаб қилинишини тасдиқлади.

Гап, жумладан, Хитой компанияларининг хориждаги тузилмалари ҳақида ҳам бормоқда, деб тушунтиради Holland & Knight юридик фирмаси. Шу билан бирга, BIS тегишли талаб дастлаб 2023 йил ноябрида жорий этилганини алоҳида қайд этади. Шу сабабли 2026 йил майидаги тушунтиришни мутлақо янги, умумий тақиқ сифатида талқин қилиш тўғри эмас.

СИ учун серверлар. itelon.ru сайти фотосурати

Ускуналарни етказиб бериш ва ҳисоблаш қувватларидан масофадан туриб фойдаланиш бир хил тушунча эмас. АҚШ Конгресси сайтида қайд этилишича, Вакиллар палатаси 2026 йил 12 январда Remote Access Security Act қонун лойиҳасини маъқуллаган, шундан сўнг ҳужжат Сенатга юборилган, аммо ҳозирча қонун кучга кирмаган. Latham & Watkins тушунтиришича, лойиҳа масофадан туриб фойдаланишни, жумладан булутли ҳисоблаш ресурсларидан фойдаланишни назорат қилиш ваколатларини кенгайтиришни назарда тутади, муайян чекловлар эса кейинчалик қабул қилинадиган қоидалар асосида белгиланади.

Бу ҳозирги кунда булутли хизматлар ҳар қандай чекловлардан холи дегани эмас. Бироқ, Хитой компаниясининг хориждаги «шўъба компанияси»га процессорлар етказиб бериш учун лицензия талаб қилинишидан автоматик равишда ҳар қандай хитойлик мижозга ҳисоблаш қувватларини ижарага бериш умумий тарзда тақиқланган, деган хулосага келиб бўлмайди. Ҳар бир ҳолатда ускуналар, операция иштирокчилари, ҳисоблаш қувватларидан фойдаланиш мақсади ва қўлланиладиган рухсат шартларини алоҳида баҳолаш талаб этилади.

Қозоғистондаги лойиҳада лицензия масаласи аллақачон кўтарилган: 8 август куни Firebird компанияси Қозоғистон ҳукумати томонидан зарур тасдиқлар олингани билан бир қаторда BISдан экспорт рухсатини ҳам олганини маълум қилган. Бироқ, Firebird эълон қилган хабарда рухсат этилган ускуналарнинг тўлиқ рўйхати, рухсат берилган мижозлар доираси ва лицензиянинг махсус шартлари очиб берилмаган.

Шунинг учун очиқ маълумотлар асосида келажакдаги кластер яқинида Huaweiнинг исталган ускунасини жойлаштириш мумкин эмас ёки барча хитойлик буюртмачилар олдиндан истисно қилинган, деб таъкидлаш учун асос етарли эмас. Бироқ, ушбу рухсатни муддатсиз ва чекланмаган фойдаланишни кафолатлайдиган ҳужжат деб ҳисоблаш ҳам хато бўлар эди. Оператор учун процессорларнинг техник хусусиятларигина эмас, балки уларни олиш, техник хизмат кўрсатиш ва фойдаланиш мумкин бўлган қоидалар ҳам муҳим.

Кўпвекторли сиёсат тобора қимматга тушмоқда

Рақамли инфратузилмада ташқи сиёсий танлов муҳандислик ва тижорат масаласига айланиши мумкин. Дата-марказ бир вақтнинг ўзида электр энергиясини истеъмол қилади, алоқа тармоқларига уланади, маълумотларни сақлайди ва мижозларга ҳисоблаш ресурсларини тақдим этади. Таъминотчини танлаш ушбу тизимнинг бир нечта қисмларига бир вақтнинг ўзида таъсир қилади.

Диверсификация битта компанияга қарам бўлиб қолишдан қочишга ёрдам беради, аммо қарамликнинг ўзини бартараф этмайди. Турли платформалардан параллел фойдаланиш қўшимча мутахассисларни талаб қилиши, дастурларни мослаштириш ва инфратузилмани алоҳида бошқариш заруратини келтириб чиқариши мумкин. Агар техник фарқларга кириш ва ҳисобдорлик бўйича бир-бирига мос келмайдиган талаблар ҳам қўшилса, ечимларни эркин уйғунлаштириш имконияти янада қисқаради.

Шундан икки томонлама вазифа келиб чиқади. Қозоғистон ташқи етказиб берувчиларнинг шартларига риоя қилиши, бир вақтнинг ўзида эса хавфсизлик, маълумотларни ҳимоя қилиш ва муҳим инфратузилманинг барқарорлиги бўйича ўз талабларини ишлаб чиқиши керак.

Акс ҳолда, битта технологик марказга қарамликни камайтиришга уриниш бир вақтнинг ўзида бир нечта марказга қарамликка олиб келиши, мамлакатнинг тизимни мустақил равишда назорат қилиш имкониятлари эса етарли бўлмаслиги мумкин.

Яратилаётган қўшимча қийматнинг қайси қисми мамлакатнинг ўзида қолиши масаласи ҳам кам аҳамиятга эга эмас. Ҳисоблаш хизматлари экспорти даромад келтириши мумкин, аммо технологик ривожланиш учун бунинг ўзи етарли эмас. Мамлакатда маҳаллий муҳандислик жамоалари ва дастурчилар пайдо бўладими, университетлар ва бизнес ҳисоблаш ресурсларидан фойдалана оладими, мамлакат ичида ўз маҳсулотлари яратиладими ёки бу ерда фақат хорижий серверлар жойлаштириладими — ана шу жиҳатлар муҳим.

Шу маънода, эълон қилинган инвестициялар суммаси ҳали асосий саволга жавоб бермайди. Муваффақият фақат йирик электр энергияси истеъмолчисини қуриш эмас, балки мижозларни сақлаб қола оладиган, ўз салоҳиятини ривожлантирадиган ва ташқи ҳамкорлар қоидалари ўзгаришига бардош бера оладиган тармоқнинг пайдо бўлиши бўлади.

Икки розетка орасида қаолган мамлакат

Reuters эълон қилган суриштирувдан Қозоғистон аллақачон NVIDIA ва Huawei ўртасида расмий танлов қилиш зарурати олдида тургани ҳақида хулоса чиқариб бўлмайди. Халқаро ташкилотда иштирок этишни муайян ускуна брендини танлаш билан автоматик равишда тенглаштириш мумкин эмас. Шунингдек, сиёсий огоҳлантиришни алоҳида битимга қўйилган тақиқ билан ҳам тенглаштириб бўлмайди.

Ҳозирча Остона бир нечта ролни бир вақтнинг ўзида уйғунлаштиришга уринмоқда: ҳисоблаш қувватлари жойлашадиган майдон, маълумотларни узатиш маршрути ва турли технологик компанияларнинг ҳамкори бўлиш. Агар дипломатик келишувлар ортидан энергия билан таъминланган қувватлар, якунланган алоқа линиялари ва тижорат шартномалари амалга ошса, бундай модель ўзини оқлаши мумкин.

Бироқ, дата-марказнинг бетараф ҳудудда жойлашганининг ўзи унинг ичидаги технологияларни бетараф қилиб қўймайди. Ускуналарнинг кимга тегишли экани, дастурий таъминот устидан назорат, лицензия шартлари ва мижозлардан фойдаланиш имконияти серверлар жойлашган ҳудуддан кам бўлмаган аҳамиятга эга бўлиши мумкин.

Шунинг учун Қозоғистон нафақат Америка ва Хитой ҳамкорларини бир вақтнинг ўзида жалб қила олиш қобилиятини исботлаши керак. Бундан ҳам мураккаб вазифа — уларнинг қизиқишини барқарор тармоққа айлантириш, унинг қоидалари ва имкониятлари фақат мамлакат ташқарисида белгиланмаслигини таъминлашдан иборат.